De stad ontworpen door wie, voor wie?

Tobias Woldendorp en Ritsert Huijsman

In dit derde blog verkennen we het vrouwvriendelijke perspectief in de openbare ruimte, aan de hand van een gesprek met Mara Jong Kon Chin, projectmanager binnen het Amsterdamse programma ‘Amsterdam Maakt Ruimte’. Mara onderzoekt hoe een gendersensitieve blik structureel onderdeel kan worden van het ontwerpproces.

De stad als uitgangspunt

Tien tot vijftien jaar geleden gold de fietsende stad als graadmeter voor een goed functionerende openbare ruimte, een idee dat sterk gelieerd is aan het werk van Jan Gehl. Wat daarbij onderbelicht bleef, is dat Gehl zelf al schreef dat het aandeel vrouwelijke fietsers de werkelijke maat is: in steden waar fietsen écht goed werkt, zoals Kopenhagen, zijn de meeste fietsers vrouwen, en doen alle leeftijden mee. Waar dat niet zo is fietsen vooral jonge sportieve mannen. De vraag ‘goed voor wie?’ zat dus al in zijn redenering besloten, maar is daarna lang niet centraal gesteld. En bovendien, zoals Mara aanvult: het is ook trendgevoelig.

Die vraag staat centraal in de Amsterdamse aanpak van de ‘Gastvrije Stad’, onderdeel van het bredere programma Amsterdam Maakt Ruimte. Wethouder Elise Moeskops zette hier al op in voordat ze wethouder werd, vanuit de gedachte dat de vrouw als uitgangspunt nemen al veel verbeteringen oplevert waar ook anderen van profiteren. Dat is ook inherent intersectioneel: vrouwen zijn jong, oud, hebben soms beperkingen, verschillende inkomensniveaus en culturele achtergronden. Een vrouwvriendelijke stad is in dat opzicht gewoon een betere stad.


Kennis ophalen aan de voorkant

Mara heeft eerder onderzoek bestudeerd, gesproken met experts en gekeken naar andere steden. Wenen loopt al jaren voorop op dit gebied. De opgedane inzichten zijn in Amsterdam vertaald naar pilots: de aanpak van metro- en treinstations, tunnels, zoals bij drie onderdoorgangen in Bullewijk met de manier van omgaan met verlichting, het Spieringhornpark in Nieuw-West, Plein 40-45, en een traject gericht op jonge meiden in Noord en op IJburg.

Dat laatste is veelzeggend: jonge meiden zie je minder op straat. Niet omdat ze er niet zijn, maar omdat de ruimte niet voor hen is ingericht, of niet zo wordt beleefd; de openbare ruimte voldoet niet aan de wensen van jonge meiden. In de avonduren durven vrouwen, niet alleen jonge, vaak niet naar buiten. Mara gebruikt graag de metafoor dat ‘de vrouw de otter van de stad’ is. Is de leefomgeving goed dan keert het dier terug in gebieden waar het lang niet is waargenomen.


Het vrouwelijke perspectief als ontwerpparameter

Mara: ‘Een team vrouwelijke ontwerpers kijkt anders naar de openbare ruimte dan een team van vooral mannen Niet per se beter, maar anders. En die diversiteit in het ontwerpteam maakt uit.’

Een voor de hand liggende reactie is: dan introduceer je toch gewoon een adviescommissie van vrouwen? Tobias wees op het historische precedent: de Vrouwadviescommissie bestond ooit, zo jaren tachtig van de vorige eeuw, zij het niet met een uitgesproken feministische insteek. Maar Mara’s punt anno 2026 is scherper: toetsing achteraf is niet genoeg. Het gaat erom dat het perspectief aan de voorkant van het proces wordt ingebracht, niet als correctiemechanisme maar als ontwerpparameter. Meer aansluiting zoeken bij stedelijke instrumenten/processen als PlaBerUm en Plan BeslissingsInstrument (PBI) zou uitsluitsel kunnen bieden: denk aan een routekaart. Maar ook participatie en vooral actieve interesse in de daadwerkelijke en beoogde gebruikers kan belangrijke inzichten opleveren.

Participatie en representatie

Reguliere participatieprocessen trekken niet altijd een representatieve afspiegeling van de werkelijke gebruikers. Mara gaf een voorbeeld van een plein waar bewoners al meer dan tien jaar tevreden over zijn. Het ontwerp is tot stand gekomen doordat ontwerpers destijds hebben gesproken met mensen op het plein zelf, niet via een formeel participatietraject. Dat leverde andere, rijkere inzichten op. Dat vraagt om een andere benadering: niet wachten op wie zich meldt, maar actief opzoeken wie er gebruik van maakt, of juist niet.


Licht hoort thuis in het Voorlopig Ontwerp

Een concreet voorbeeld uit de praktijk: bij Plein 40-45 vonden betrokken vrouwen licht cruciaal voor de beleving van veiligheid. Maar in het voorlopig ontwerp ontbrak het. Op de vraag waarom was het antwoord: dat regelen we in het definitieve ontwerp.

Dat is precies het probleem. Licht werd lange tijd beschouwd als een technische voorziening, iets dat je aan het eind van het proces invult. Maar als je licht integraal benadert, dwingt het je als landschapsontwerper om vanuit het perspectief van de nacht te kijken. Dat heeft niet alleen effect op het lichtontwerp zelf; het kan het landschap als geheel verbeteren. Het kwartje begint bij de gemeente te vallen. Maar het zal nog tijd kosten voordat dit structureel zichtbaar is in ontwerppraktijk en beleid.


Bewust van je eigen positie

Wees je bewust van je eigen sociale positie als ontwerper. Wie je bent, bepaalt mede wat je ziet, en wat je over het hoofd ziet. Dat geldt voor gender, maar ook voor leeftijd, mobiliteit, culturele achtergrond en inkomen. Inclusief ontwerpen begint niet bij een checklist, maar bij die bewustwording, zeker aan de voorkant van een ontwerpproces.

Mobiliteit en inrichting

Mara stelt dat vrouwen meer afhankelijk zijn van ketenreizen dan mannen. Ze hebben traditioneel een bredere zorgmobiliteit: na de kinderen naar school gebracht te hebben nog even langs de apotheek voor je naar het werk gaat. En dan ook de kinderen afleveren bij hun sportclub of pianoles: vrouwen zijn meer aanwezig in de openbare ruimte, waaronder ook in het ov, dan mannen. Het mannelijke aandeel in de zorg binnen een gezin neemt slechts heel geleidelijk toe.


Vooruitblik

Het eindrapport van Mara’s onderzoek is bijna klaar, inclusief een publieksversie. De inzichten worden verder uitgewerkt en getoetst. Bijsturen van ontwerpprocessen gebeurt nu, maar de effecten zullen pas op de lange termijn zichtbaar worden in de openbare ruimte. Dat vraagt om geduld, maar ook om structurele inbedding, zodat dit geen project blijft maar ontwerppraktijk wordt.

En wanneer is de Stad vanuit het Vrouwelijk Perspectief geslaagd?

  • als er meer trainingen bewustwording zijn;
  • als het handelingsperspectief helder is en zorgtaken in de openbare ruimte geen obstakel, maar een prettige plek op een route vormen;
  • als het spanningsveld wordt opgeheven tussen de behoefte aan directe actie en de lange adem die helaas nodig is om dit structureel in ontwerpen te verankeren;
  • wanneer actief ophalen van informatie en ervaringen kan leiden tot waardevollere inzichten;
  • wanneer ontwerpers zich bewust zijn van hun eigen sociale positie en de mogelijke blinde vlekken of valkuilen die daarbij horen.